Čoahkkáigeassu

Ášši guoská Romssa ja Finnmárkku stáhtahálddašeaddji áššemeannudanáigái go meannudii váidi boazodoallojagi 2023/2024 boazodoallodieđáhusa.

Siviilaáittardeaddji gávnnahii ahte meannudanáigi áššis ii čuvvon almmolaš hálddašanlága § 11 a áššemeannudanáiggi gáibádusa. Guhkes meannudanáiggis ledje máŋga váikkuhusa boazodoallái. Earret eará oaččui váidi hástalusaid go devddii ja ovddidii boazodoallojagi 2024/2025 dieđáhusa, ja su ohcama oažžut buhtadusa bohccuid ovddas maid lea massán ráfáidahtton boraspiriide ii sáhttán meannudit ovdal go dieđáhus lei gárvvisin meannuduvvon.

Stáhtahálddašeaddji váilevaš diehtojuohkin áššemeannudeami birra go ášši lei jođus rihkku buori hálddašandábiid gáibádusa. Lea moaittehahtti ahte máŋggageardásaš dieđiheamit eai sisttisdoallan realisttalaš dieđuid meroštallojuvvon meannudanáiggi birra.

Áittardeaddji eaktudii ahte Stáhtahálddašeaddji vuoruha ášši doarvái nu ahte lea vejolaš doallat áigemeari guovvamánu 28. beaivvi 2026. Dasa lassin bivddii áittardeaddji Stáhtahálddašeaddji fuolahit ahte čuovvu čálalaš diehtojuohkima rutiinnaid ášši gieđahallamis, oktan realisttalaš dieđuiguin meroštallojuvvon meannudanáiggi birra.

Ášši duogáš

Siidaossodaga jođiheaddji galgá juohke jagi addit boazodoallodieđáhusa stáhtajođiheaddjái, vrd. boazodoallolága § 18. Dieđáhusas leat dieđut bohccuid lassáneami ja geahppáneami birra, geat leat siidaoasi lahtut, ja galle bohcco guhtege eaiggáduššá. Dieđáhus lea vuođđun go meannudit ohcamiid oažžut doarjaga ja buhtadusa bohccuid ovddas maid lea massán ráfáidahtton boraspiriide.

Geassemánu 2. beaivvi 2024 oaččui váidi duođaštusa Romssa ja Finnmárkku Stáhtahálddašeaddjis ahte boazodoallojagi 2023/2024 boazodoallodieđáhus lei boahtán.

Gaskaboddosaš vástádusas suoidnemánu 5. beaivvi 2024 dieđihii Stáhtahálddašeaddji ahte váidi dieđáhusa ferte geahččat diliid oktavuođas mat gusket árbeoapmái, ja danin galggai jurista meannudit ášši. Meroštallojuvvui ahte ášši sáhttá meannudit gárvvisin borgemánu lohppii 2024:s.

Maŋŋel formála muittuhusa borgemánu 10. beaivvi 2024:s, de Stáhtahálddašeaddji borgemánu 29. beaivvi 2024 celkkii ahte ášši mearriduvvo “boahtte vahku”. Go váidi ii gullan maidege Stáhtahálddašeaddjis, de sáddii son ođđa formála muittuhusaid golggotmánu 9. ja 12. beaivvi 2024:s. Stáhtahálddašeaddji dieđihii golggotmánu 23. beaivvi 2024:s ahte ášši ii lean vel meannuduvvon gárvvisin čielggademiid geažil eará boazodoallodieđáhusaid oktavuođas ja kapasitehtahástalusaid geažil. Stáhtahálddašeaddji sávai ahte ášši sáhtášii gárvásit meannudit maŋimustá skábmamánu 15. beaivvi 2024:s.

Stáhtahálddašeaddji dieđihii reivves ođđajagimánu 17. beaivvi 2025 ahte  jurista lei gieđahallame ášši dan dihte go váidi lei dieđihan elliid eret siidaoasis, ja ahte vurdojuvvui ahte ášši lea gárvásit meannuduvvon guovvamánu lohppii 2025:s.

Váidi váiddii dasto meannudanáiggi (ášši 2024/354) Siviilaáittardeaddjái. Áittardeaddji loahpahii ášši guovvamánu 2. beaivvi 2025 čujuhusain Stáhtahálddašeaddji dieđuide meroštallojuvvon meannudanáiggi birra ja dasa ahte áittardeaddji lei ožžon dihtosii guhkes meannudanáiggi birra Stáhtahálddašeaddji boazodoalloossodagas, geahča cealkámuš ođđajagimánu 24. beaivvi 2025 (SOM-2024-4690).

Ođđajagimánu ja cuoŋománu gaskkas 2025:s lei váidis ollu SMS-oktavuohta boazodoallodirektevrrain ášši stáhtusa birra. Váidi oaččui vástádusaid muhtun teakstadieđuide main dieđihuvvui ahte ášši meannudeapmi gárvána oanehis áigge geažes, ovdamearkka dihte «dán vahku» dahje «ovdal beassážiid».

Go boazodoallojagi 2023/2024 dieđáhusa meannudeapmi ii velge lean gárvvis, ja váidi ii lean ožžon ođđa dieđuid ášši stáhtusa birra, sáddii son jearaldaga Eanandoallodirektoráhttii miessemánu 7. beaivvi 2025 oktan kopiijain Stáhtahálddašeaddjái ja Siviilaáittardeaddjái. Váidi čálii ahte boazodoallojagi 2023/2024 dieđáhusa váilevaš meannudeapmi dagahii hástalusaid boazodoallojagi 2024/2025 boazodoalodieđáhusa deavdimii ja buktimii. Miessemánu 9. beaivvi 2025:s bivddii (Norgga) Eanandoallodirektoráhtta Stáhtahálddašeaddji čuovvolit ja sihkkarastit ahte siidaoassi beassá buktit boazodoaludieđáhusa áigemearrái miessemánu 31. beaivvi 2025:s.

Ođđa váidagis suoidnemánu 31. b. 2025:s, dieđihii váidi ahte boazodoallojagi 2023/2024 ja 2024/2025 dieđáhusat eai leat vel meannuduvvon. Váidi čálii ahte váilevaš meannudeapmi mielddisbuvttii ahte su ohcan oažžut buhtadusa bohccuid massima ovddas ráfáidahtton boraspiriide ii sáhte meannuduvvot. Váidi čálii maiddái ahte boazodoalloorohat maiddái ii sáhttán juohkit bargguid riekta, daningo dát juhkkojuvvojit juohke siidaoasi boazologu mielde orohagas. Váidi lei maiddái fuolas das ahte massá vejolašvuođa ohcat boraspirebuhtadusa 2025:s.

Min iskkadeamit

Mii gávnnaheimmet ákka iskat muhtin osiid áššis dárkileappot Stáhtahálddašeaddjiin.

Iskanreivves borgemánu 20. beaivvi 2025:s jearaimet goas Stáhtahálddašeaddji rehkenastá gárvvisin meannudit  boazodoallojagi 2023/2024 dieđáhusa boazodoalu birra. Stáhtahálddašeaddji celkkii ahte áššemeannudeapmi lei álggahuvvon, ja čakčamánu 25. beaivvi 2025:s oaččui váidi ovddalgihtii dieđu vejolaš mearrádusa birra mas lei gohččun rievdadit dieđáhusa boazodoalu birra. Váidi oaččui  vástidanáigemeari golggotmánu 10. beaivái 2025:s. Stáhtahálddašeaddji čilgii ahte ášši lei vuoruhuvvon, ja ahte vurdojuvvui ahte dat lei gárvásit meannuduvvon jagi 2025 loahpas.

Gažaldahkii árvvoštalaigo Stáhtahálddašeaddji ahte áššemeannudanáigi čuovvu almmolaš hálddašanlága § 11 a gáibádusa, vástidii Stáhtahálddašeaddji ahte dat ii čuvvon lága gáibádusa. Stáhtahálddašeaddji dieđihii dasto ahte áššis badjánedje máŋggadáfot gažaldagat sihke boazodoallofágalaččat ja juridihkalaččat. Čujuhuvvui ovddeš SOM-2024-4690 čielggadussii boazodoalloossodaga resursadili birra, mas earenoamážit juristtaid váilun lei mielddisbuktán guhkes meannudanáiggiid máŋggabealat áššiin.

Dasa lassin jearaimet leago Stáhtahálddašeaddji jotkkolaččat addán váidái dieđuid ášši stáhtusa ja ášši meroštallojuvvon meannudanáiggi birra. Stáhtahálddašeaddji vástidii ahte dađi bahábut ii lean váidi jotkkolaččat ožžon dieđu meroštallojuvvon áššemeannudanáiggi birra gustovaš rutiinnaid mielde. Čujuhuvvui ovddeš SOM-2024-4690 čielggadeapmái, mas Stáhtahálddašeaddji dovddahii ahte rutiinnat eai lean doarvái bures čuvvojuvvon. Áittardeaddji čielggadeami maŋŋil maŋemus namuhuvvon áššis, čuovvolii Stáhtahálddašeaddji ášši siskkáldasat. Stáhtahálddašeaddji čálii ahte dát ášši goittotge čájehii ahte ain lea dárbu sihkkarastit rutiinnaid čuovvuma, ja ahte dát šaddá fáddán ossodaga gulahallamis ovddas guvlui.

Loahpas celkkii Stáhtahálddašeaddji ahte meroštallojuvvui ahte boazodoallojagi 2024/2025 boazodoallodieđáhusa meannudeapmi maiddái gárvána jagi 2025 lohppii. Stáhtahálddašeaddji čilgii ahte dát ášši lea sorjavaš das ahte boazodoallojagi 2023/2024 boazodoallodieđáhus rievdaduvvo, nu ahte boahtte doaibmajagi (2024/2025) álginstáhtus šaddá riekta.

Goappašat bealit bukte lassimearkkašumiid. Reivves ođđajagimánu 7. beaivvi 2026 celkkii Stáhtahálddašeaddji váidái ahte ášši lea maŋŋonan vel eambbo resursadili geažil, ja ahte sáhttá vuordit vástádusa guovvamánu 28. beaivvi 2026.

Siviilaáittardeaddji oaidnu áššis

Stáhtahálddašeaddji meannudanáigi

Hálddahusa áššemeannudanáiggi gáibádusa vuođđun lea hálddašanlága § 11 a vuosttaš lađas, mas daddjojuvvo ahte ášši galgá válmmaštallat ja meannudit «almmá vuođuškeahtes bissáneami haga».

Mearrádus bidjá gáibádusaid sihke meannudanáigái ja mat leat dohkálaš sivat áššemeannudeami bissáneapmái. Od.prp. nr. 75 (1993–1994) čuoggá 9.1 mearrádusa erenoamáš mearkkašumiin čuožžu ahte eaktu “almmá vuođuškeahtes bissáneami haga” lea muttolaš vihkkedallama duohken, ja ahte mearkkašupmi sáhttá rievddadit áššis áššái. Mii iešguđetge dáhpáhusas lea dohkálaš áššemeannudanáigi, rievddada danin áššešlája ja guoskevaš áššesuorggi láhkaásahusa, konkrehta ášši luonddu ja viidodaga, ja resurssaid mielde mat gávdnojit.

Áigegeavaheami sivva lea áššáiguoski, earret eará das man máŋggabealat ášši lea. Hálddašanlága eará áššemeannudannjuolggadusat, earret eará hálddašanlága § 17 vuosttaš lađđasa gáibádus dohkálaš čuvgehusa birra áššis, sáhttá vuođuštit guhkit meannudanáiggi máŋggabealat ja prinsihpalaš áššiin.

Vátna resurssat áššáiguoski bealli mii sáhttá mearkkašit ahte áiggi geavaheapmi, goittotge muhtun áigái, ii leat “vuođuškeahtes”. Geahča eanet SOM-2024-4690 čuokkis 1.5 resursaváni mearkkašumi birra go árvvoštallá meannudanáiggi, nu maiddái Romssa ja Finnmárkku Stáhtahálddašeaddji boazodoalloossodaga čilgehus resursadili ja maŋŋoneami birra.

Guhkes orrunáigi mas ii leat čađahuvvon guđegelágan áššemeannudeapmi, sáhttá dávjá “vuođuskeahtes bissáneapmin”, ja rihkku danin hálddahuslága § 11 a.

Árvvoštallamis guđet meannudanáiggit leat dohkálaččat § 11 a mielde, ja man duođalaččat njuolggadusa vejolaš rihkkumat leat, leat guovddážis sihke ášši mearkkašumis áššebeallái ja mii lea sivvan guhkes meannudanáigái.

Stáhtahálddašeaddji lea dovddastan ahte meannudanáigi ii čuovo hálddašanlága paragráfa 11 a gáibádusa. Áittardeaddji guorrasa dasa. Stáhtahálddašeaddji čilgehusa vuođul atná áittardeaddji vuođđun ahte áššis badjánit máŋggabealat gažaldagat juridihkalaččat ja boazodoallofágalaččat. Dát sáhttá vuođuštit veahá guhkit meannudanáiggi. Guhkes meannudanáigi orru dattetge eanas leamaš ášši orrunáiggi ja vátna resurssaid dihte.

Meannudanáigi lea mielddisbuktán máŋga negatiivvalaš váikkuhusa boazodoallái.
Váidi buhtadusohcan bohccuid ovddas maid lea massán boraspiriide ii sáhttán meannuduvvot ovdal go dieđáhus lei meannuduvvon gárvvisin. Guhkes meannudanáigi sáhtii danin leat ekonomalaččat lossadin váidái. Dasa lassin lea guhkes meannudanáigi mielddisbuktán máŋga praktihkalaš váikkuhusa, go orohat dán maŋŋil muitalii  ahte eai nagodan juohkit bargguid orohagas. Váidi oaččui maiddái váttisvuođaid deavdit ja buktit boazodoallojagi 2024/2025 boazodoallodieđáhusa dan geažil go ovddit jagi dieđáhusas lei guhkes meannudanáigi. Lea moaittehahtti go Stáhtahálddašeaddji easkka čuovvolii váidi oktavuođaváldimiid dán birra maŋŋil go Eanandoallodirektoráhtta válddii oktavuođa Stáhtahálddašeaddjiin. 

Bagadallan ja diehtojuohkin go ášši lei jođus

Hálddašanlága § 11 a nuppi lađđasa vuosttaš čuokkis mearkkaša ahte jus vurdojuvvo gollat «badjelmeari guhkes áigi» ovdal go sáhttá vástidit ášši mii lea boahtán, de galgá dat hálddašanorgána mii lea ožžon ášši addit álgovástádusa nu johtilit go vejolaš. Mearrádusa nuppi lađđasa nuppi čuoggá mielde galgá álgovástádus čilget maŋŋoneami siva ja nu guhkás go vejolaš dieđihit goas sáhttá vuordit vástádusa.

Buorre hálddašandáhpi gáibida ahte álgovástádus čuovvoluvvo oktan maŋŋonandieđuiguin main leat rievdaduvvon ja realisttalaš dieđut meroštallojuvvon áššemeannudanáiggi birra.

Go ášši meannudanáigi ádjána guhká, de lea boargáriin dárbu oažžu dieđu dađistaga. Váidi bivddii máŋgii oažžut dieđu ođđa áššemeannudanáiggi birra. Ođđa dieđut leat eanas boahtán go váidi lea oktii dahje máŋgii muittuhan. Dát lea moaittehahtti. Stáhtahálddašeaddji lea dovddastan ahte sin dieđihanrutiinnat eai leat dollojuvvon áššis go ášši lei bargojuvvome.

Stáhtahálddašeaddji lea sádden váidái oktiibuot badjel 8 dieđu (sihke reivviid ja teakstadieđuid) ođđa meroštallojuvvon áššemeannudanáiggi birra. Stáhtahálddašeaddji árvvoštallamat meannudanáiggi ádjáneami birra eai lean realisttalaččat. Lea moaittehahtti go Stáhtahálddašeaddji máŋgii lea  váidái addán vuordámušaid ahte ášši meannudeapmi gárvána vahku geahčen dahje nu iige dattetge leat doallan dán. Ášši gieđahallan buktá unnán luohttámuša. Áiggi geažil mii lea gollan dan rájes go dieđáhus buktojuvvui ja praktihkalaš váikkuhusaid geažil maid dát mielddisbuvttii  váidaleaddjái, eaktuda áittardeaddji ahte Stáhtahálddašeaddji vuoruha ášši doarvái bures vai áigemearri mii lea guovvamánu 28. beaivvi 2026 dollojuvvo.

Siviilaáittardeaddji bivdá Stáhtahálddašeaddji bearráigeahččat ahte čálalaš dieđihanrutiinnat ášši meannudettiin čuvvojuvvojit, ja ahte addojuvvojit realisttalaš dieđut meroštallojuvvon meannudanáiggi birra. Dákkár áigeguovdilis dieđut boargáriidda leat dehálaččat ovttaskas olbmui vai diehtá maid sáhttá vuordit, ja maiddái  vuoigatvuođa dihte oažžut dieđuid ášši meannudettiin.

Konklušuvdna

Siviilaáittardeaddji lea gávnnahan ahte stáhtahálddašeaddji meannudanáigi áššis ii čuovo hálddašanlága 11 a paragráfa meannudanáiggi gáibádusa.  Stáhtahálddašeaddji ii leat maiddái čuvvon gáibádusaid addit dieđuid  áššejođu birra buori hálddašandábi mielde. Lea moaittehahtti go máŋgii addojedje diehtojuohkimat main ii lean realisttalaš diehtu meroštallojuvvon áššemeannudanáiggi birra.

Áittardeaddji eaktuda ahte Stáhtahálddašeaddji vuoruha ášši doarvái vai lea vejolaš doallat áigemeari mii lea guovvamánu 28. beaivvi 2026.

Áittardeaddji maiddái bivdá Stáhtahálddašeaddji fuolahit ahte čálalaš dieđihanrutiinnat ​​ášši meannudettiin dollojuvvojit, ja ahte addojit realisttalaš dieđut meroštallojuvvon meannudanáiggi birra.